HỘI DÒNG MẾN THÁNH GIÁ THỦ ĐỨC

TOÀN NHẬP BA CẤP BẬC CỦA Ý THỨC^[1]

Cha Anthony Nguyễn Ngọc Kính – OFM.

Với tiêu đề “Ba cấp bậc của ý thức,” chúng tôi muốn nói đến những cách thức khác nhau mà con người hiện diện với chính mình: Từ tình trạng ý thức tối đa đến việc thiếu cảnh giác. Ở đây, chúng tôi muốn nhấn mạnh rằng con người không bao giờ nhận thức đầy đủ bản chất trọn vẹn của mình. Tất cả chúng ta  đều trải qua những biến cố trong quá khứ và hiện nay đang có những nhu cầu thường rất có ý nghĩa, nhưng lại nằm ngoài ý thức. Dầu vậy, những yếu tố đó vẫn là thành phần trong bản ngã chúng ta và vì thế, chúng góp phần định hướng cho hành vi chúng ta hiện nay, cho dù chúng ta không thể chỉ rõ hay mô tả chúng. Phần lớn những điều quan trọng trong bản thân chúng ta đã đi vào lãnh vực mà chúng ta không biết, không thể xác định rõ ràng và không thể dẫn chứng.

A. Định Nghĩa

Sự đối lập giữa hai cực ý thức – vô thức hệ tại mức độ nội quan, nhờ đó chúng ta có thể tiếp cận hay nhận biết hành vi của mình, nghĩa là tùy mức độ mà chúng ta có thể nói một cách chính xác về hoạt động của mình. Chúng ta nhận biết ngay những hoạt động có ý thức; còn các hoạt động vô thức chỉ được biết gián tiếp nhờ suy diễn. Chúng ta chỉ có thể nói là mình bị chi phối bởi vô thức, một khi những lý do hay những động cơ minh nhiên và có ý thức không thể giải thích thoả đáng những cảm xúc, suy nghĩ và hành động của mình. Vì vậy, chúng ta có thể đưa ra những định nghĩa sau đây.

1. Ý thức: Phạm vi mà chúng ta nhận biết mình hay các sự vật như chúng đang hiện diện. Do đó, ý thức bao gồm tất cả những gì hiện diện trước mắt hay có thể đi vào vùng nhận thức của ta.

2. Tiềm thức: Là một vùng bao gồm những kinh nghiệm của đời sống tâm linh mà hiện nay chúng ta không nhận biết và không thể đưa lên vùng ý thức được. Như thế, tiềm thức là tất cả những gì chúng ta không biết được. Tiềm thức gồm có tiền ý thức và vô thức, tuỳ mức độ sâu hay cạn.

a. Tiền ý thức: Bao gồm những nội dung của đời sống tâm linh hiện nay không hiện diện trong ý thức của chúng ta, nhưng có thể được đưa lên vùng ý thức qua các phương tiện thông thường (suy nghĩ, nội quan, xét mình, chiêm niệm…).

b. Vô thức: Gồm những nội dung của đời sống tâm linh mà chúng ta chỉ có thể đưa lên vùng ý thức nhờ các phương pháp chuyên nghiệp (vd. Kỷ thuật trị liệu tâm lý). Chúng ta nhận ra vô thức một cách gián tiếp qua tác động của nó.

• Hành vi triệu chứng (symptomatic act): Đó là hành vi mà chủ thể thực hiện cách tự động mà không suy nghĩ hay nhận biết.
• Hành vi lúng túng (disturbed act): Hành vi lúng túng không phải là hành vi triệu chứng, tức là hành vi xuất phát từ vô thức, nhưng là sự giao thoa (interference) giữa một động cơ ý thức và một động cơ vô thức của một tiềm năng lớn.
• Hành vi ức chế (repressed act): Đó là “tính hay quên chủ động.” Chúng ta quên  một điều gì đó không phải vì kém trí nhớ, mà vì sự ức chế của một lực phản kháng trong vô thức.
• Thôi miên: Sau khi bị thôi  miên, chủ thể có thể thực hiện các mệnh lệnh mà mình đã tiếp nhận trong khi bị thôi miên, mà không biết mình đang làm gì, bởi vì chủ thể đã bị người thôi miên điều khiển. Người bị thôi miên có thể nhận biết hành vi của mình, nhưng không biết nguyên nhân.
• Nhận thức tri giác khi mất cảm giác (anaesthetic perception)
• Đa nhân cách^[2]: Đây là một rối loạn lâm sàng khá hiếm. Qua đó bệnh nhân có những phản ứng bất nhất nghiêm trọng như thể có hai cuộc sống khác biệt hay mâu thuẫn với nhau.

• Nhận thức dưới ngưỡng cảm giác (subliminary perception)
• Giấc mơ: Freud xem giấc mơ là con đường vương giả để tìm hiểu vô thức, bởi vì khi người ta ngủ thì cơ quan kiểm duyệt nội tâm không hoạt động.

B. Nội Dung của Vô Thức

Mọi người đều biết rằng chúng ta thường hành động vì những lý do mà chúng ta không hiểu và lòng chúng ta cũng ấp ủ những tình cảm, mà nếu chúng ta biết thì cũng không khỏi ngạc nhiên. Tuy nhiên, người ta thường tỏ thái độ tiêu cực đối với vô thức và xem vô thức chẳng khác gì một thùng rác. Những điều cao thượng và xinh đẹp mới có giá trị, còn vô thức thì xấu xa bởi vì vô thức ở nơi sâu kín của lòng người. Thế nhưng, vô thức có thể hữu ích, chắc hẳn là trung dung, không tốt cũng không xấu. Khi xây nhà, nếu chúng ta cần có nơi làm nhà kho hay đặt hệ thống sưởi, thì trong cấu trúc con người cũng như vậy.

Thứ đến, chúng ta cần làm sáng tỏ điều này: Vô thức không chỉ có chức năng là sinh ra xung đột, hậu quả của các chấn thương và các kinh nghiệm khó chịu, nhưng còn là nơi chất chứa những tiềm năng.

Sau nữa, trong vô thức không chỉ có những kinh nghiệm tính dục, nhưng còn có những kinh nghiệm khác. Trên thực tế, chúng ta có thể tìm thấy những kinh nghiệm sau:

1. Những kinh nghiệm hay kỷ niệm bị ức chế, vì chúng gây đau đớn và khó chịu.

2. Những năng lực tinh thần mà chúng ta không sử dụng, bởi vì chúng ta không tin là mình có những năng lực đó, vì không dám sử dụng chúng, vì chúng ta nghĩ những năng lực đó chưa chín mùi hay chẳng quan trọng.

3. Các xung động chưa được toàn nhập hoàn toàn hay bị ức chế, bởi vì chúng gây ra xung đột.

4. Các khuynh hướng thúc đẩy chúng ta hành động hay cách thức chúng ta thường hành động, chúng luôn luôn có tính chất máy móc hơn

Để đối phó với vô thức, không những chúng ta cần nhận ra sự ức chế khiến chúng ta đau đớn, nhưng còn phải giải phóng những đam mê, khả năng sáng tạo và tính bộc phát. Nếu không có những yếu tố đó, cuộc sống chúng ta sẽ trở nên nhạt nhẽo. Muốn được như thế, chúng ta cần phải lớn lên trong tự do.

C. Quy Luật Của Vô Thức

1. Trong Vô Thức Không Có Mâu Thuẫn

Cho dù các yếu tố vô thức mâu thuẫn với nhau, chúng có thể cùng tồn tại mà không đối chọi với nhau. Quy tắc này rất quan trọng trong việc hiểu biết hành vi con người.

a. Ý nghĩa khách quan của một hành vi không đương nhiên tương ứng với ý nghĩa chủ quan mà chủ thể gán cho nó một cách vô thức.

b. Hành vi có thể biểu hiện những khuynh hướng đối nghịch và mẫu thuẫn cùng một lúc.

c. Đối với một người, hành vi trưởng thành có thể mang ý nghĩa tự vệ và công cụ (instrumental).

2. Vô Thức Không Bị Chi Phối Bởi Thời Gian

Các yếu tố vô thức không được sắp xếp trong thời gian cũng không bị biến đổi theo dòng thời gian. Chúng hiện hữu độc lập với thực tại bên ngoài. Chúng ta không thể hy vọng, với thời gian và kinh nghiệm, các yếu tố vô thức sẽ tự động trở thành yếu tố ý thức.

3. Vô Thức Không Quan Tâm Đến Thực Tại, Nhưng Anh Hưởng Trên Thực Tại

Vô thức có lô-gic riêng của mình, khác với lô-gic của thế giới ý thức (tuân theo nguyên tắc không mâu thuẫn).

4. Vô Thức Có Một Sức Năng Động Nhằm Tự Bảo Toàn

Vô thức chống lại việc tự vấn, bởi vì vô thức luôn luôn phản ứng mạnh mẽ nhằm tự bảo toàn. Nếu không phải là nhà tâm lý, chúng ta khó hiểu tại sao con người không muốn cải thiện.

D. Toàn Nhập Ba Cấp Bậc Ý Thức

Luft và Ingham phác hoạ một lược đồ gọi là Cửa Sổ Johari – Johari là tổng hợp các chữ đầu của tên hai tác giả. Cửa sổ Johari có thể giúp chúng ta hiểu các cấp bậc của nhận thức trong hoạt động của tinh thần.

Bốn hình chữ nhật A,B,C,D tượng trưng cho 4 phạm vi của bản thân:

A. Phạm vi công khai: gồm những điều tôi biết và người khác cũng biết.

B. Phạm vi mù tối: gồm những điều tôi không biết, nhưng người khác biết.

C. Phạm vi bí mật: gồm những điều tôi biết, nhưng người khác không biết.

D. Gồm những điều tôi không biết và cả người khác cũng không biết: Đó là phạm vi tiềm thức, nhất là vô thức và tiền ý thức.

Ví dụ sau đây có thể giúp chúng ta hiểu hoạt động của năng động tâm lý. Một người tự mình, hay nhờ người khác mà nhận biết nhu cầu – một thái độ thống trị:  Chính anh ta nhận thấy có nhu cầu đó và người khác thấy anh ta thường có khuynh hướng áp đặt (phạm vi công khai). Khi anh ta tỏ thái độ áp đặt, người khác thấy rằng anh ta được lắng nghe, người khác xúc động và ngỡ ngàng (khuynh hướng phô trương  trong phạm vi mù tối). Hơn nữa, vì tính gây hấn của mình mà anh ta ngấm ngầm muốn áp đảo người khác (phạm vi bí mật). Mặc dù anh ta không bao giờ tâm sự với ai, anh ta biết lòng mình đang mẫu thuẫn.

Ba khuynh hướng thống trị – phô trương – gây hấn làm cho anh ta trở nên kiêu căng và quá tự tin. Anh ta thống trị và buộc người khác lệ thuộc tâm trạng của anh ta. Tuy nhiên, có lẽ sự cạnh tranh ấu trĩ đó chỉ là hậu quả của một nguyên nhân sâu xa và quan trọng hơn: Nhu cầu sỉ nhục mà anh ta đang tự vệ (phạm vi D). Anh ta kiêu căng bởi vì anh ta thiếu lòng tự trọng, và khi anh ta áp bức người khác, anh ta muốn bù đắp cho giá trị kém cỏi mà mình hằng lo sợ. Trong giáo dục, lãnh vực tiềm thức là nhân tố quyết định. Nếu chúng ta không quan tâm đến lãnh vực đó, chúng ta sẽ không thể giáo dục hiệu quả được. Nếu nhà giáo dục chỉ nhìn thấy phạm vi thứ nhất và chỉ trích ứng sinh vì ứng sinh kiêu căng mà ông cho là tự phụ, ông sẽ làm cho vấn đề trở nên trầm trọng hơn: Khi ứng sinh bị khiển trách, anh ta càng cảm thấy bị sỉ nhục và vì thế mà anh ta càng bị thúc ép phải bù đắp cho sự sỉ nhục bằng cách gia tăng sự thống trị. Nếu nhà giáo dục không giúp ứng sinh giải quyết nguyên nhân của cảm xúc bị sỉ nhục, anh ta sẽ tìm những lối thoát mới để tiếp tục lối sống của mình.

Ví dụ sau đây không nói đến hành vi tự vệ, nhưng nói đến sự thoả mãn vô thức (phạm vi D). Một người thường giúp đỡ những người khác (A), được xem là người có lòng nhân ái (B), quan tâm đến việc hợp tác (C), vì thế mà anh ta luôn luôn sẵn sàng. Tuy nhiên, nếu trong phạm vi D có nhu cầu lệ thuộc cảm xúc, thì cấu trúc năng động tâm lý thay đổi. Nguồn gốc thật sự của thái đô sẵn sàng giúp đỡ người khác không phải là lòng nhân ái, nhưng thực ra đó là biểu hiện của nhu cầu được yêu thương và được nhìn nhận. Anh ta hy sinh bản thân, bởi vì trong tiềm thức anh ta có nhu cầu muốn nhận lãnh. Anh ta hiến mình phục vụ tha nhân mà không hề biết rằng anh ta đang ở trong giai đoạn ấu trĩ và đang nỗ lực tìm kiếm bản thân. Do đó, khi lòng nhiệt tình buổi đầu nguôi ngoai, hay sự tận hiến đòi hỏi anh ta phải hy sinh, bấy giờ anh ta sẽ gặp nhiều thử thách trong việc kiên trì.

Qua các ví dụ trên đây, chúng ta có thể thấy vô thức là một thực tại ẩn mình cách tinh vi và cũng là nguyên nhân của những hành vi trái nghịch với cái lô-gic mà chúng ta có ý mong đợi. Dầu sao đi nữa, vô thức cũng không thể biến con người thành con rối bị các sức mạnh vô hình thao túng.

Tới đây, chúng ta đã thấy khi con người phán đoán, lấy quyết định, chọn lựa các giá trị, con người khó tránh khỏi lệch lạc. Những trường hợp như thế quả không  hiếm và cũng không phải là bệnh lý.

TOÀN NHẬP BA CẤP  BẬC
ĐỜI SỐNG TÂM LINH^[1]

Cha Anthony Nguyễn Ngọc Kính – OFM.

Nếu chúng ta xem xét mình một cách tường tận, chúng ta đi đến kết luận đầu tiên này, đó là con người có thể sống trên ba cấp bậc khác nhau: tâm lý-thể lý, tâm lý-xã hội và lý tính-tinh thần. Ba cấp bậc này thường liên kết chặt chẽ với nhau và có thể nhận diện qua hành vi cụ thể của con người, trong đó cấp bậc này có thể chiếm ưu thế hơn cấp bậc kia.

Thuật ngữ “cấp bậc” muốn nói đến giới hạn của sự hiểu biết và quan tâm của chúng ta, là độ cao từ đó chúng ta quan sát bản thân và thế giới. Khi chúng ta thay đổi cao độ, tầm nhìn chúng ta cũng thay đổi, tương tự như khi chúng ta leo lên các tầng lầu khác nhau. Trên tầng ba, toàn cảnh mà chúng ta nhìn khi ở tầng một được mở rộng hơn, những yếu tố mới được thêm vào và những yếu tố khác thu nhỏ lại, bởi vì các yếu tố đó được sáp nhập vào một tầm nhìn rộng lớn hơn. Ví dụ, ở cấp bậc tâm-thể lý thuần thuý, con người thấy mình có nhu cầu tính dục; nhưng khi ở cấp tâm lý-xã hội, con người cũng thấy mình có nhu cầu chia sẻ với người khác; và khi ở cấp lý tính, tất cả nhu cầu đó lại nhắm đến việc hoàn thành các mục tiêu và mục đích. Khi chúng ta tiếp tục leo lên, các chiều kích trước không bị loại bỏ, nhưng được hội nhập vào một tầm nhìn rộng lớn và có ý nghĩa hơn. Tại mỗi cấp bậc, yếu tố tâm linh luôn luôn hiện diện, nhưng với mức độ và phẩm chất khác nhau.

Bây giờ chúng ta sẽ mô tả ba cấp bậc trong đời sống tâm linh và sau đó nêu lên một vài lãnh vực  để hoà nhập ba cấp bậc với nhau.

A. Mô Tả Các Cấp Bậc

1. Cấp Bậc Tâm-Sinh Lý

Cấp bậc này bao gồm những sinh hoạt tâm linh gắn chặt với tình trạng thể lý khoẻ mạnh hay đau yếu. Việc thoả mãn hay không thoả mãn các nhu cầu thể lý của cơ thể như đói, khát, ngủ, tồn tại và mạnh khoẻ… quyết định tình trạng sức khỏe thể lý.

Nguồn gốc và cùng đích của các sinh hoạt này được biểu hiện qua cảm giác thiếu hụt hay thỏa mãn trên bình diện bản năng. Động cơ chi phối cấp bậc này là sự thoả mãn các nhu cầu ấy. Người ta giải toả sự căng thẳng và thoả mãn ước muốn này bằng những mục tiêu đặc thù, cụ thể và ở bên ngoài con người. Con người cảm thấy toại nguyện khi “chiếm hữu” đối tượng một cách nào đó. Bởi thế, có một chuyển động đi từ chủ thể đến đối tượng và rồi quay về với chủ thể.

Động tác tìm kiếm một đối tượng để thoả mãn là một hành động thủ đắc; nhưng động tác đó khởi sự với một tiến trình sinh học nhất định. Tiến trình đó thúc đẩy người ta tìm kiếm một sự thoả mãn hoàn toàn và ngay tức khắc. Do vậy, hành động đó luôn luôn có tính chất tự động.

Ở cấp bậc này, người ta nhận thức thực tại một cách rời rạc và phiến diện. Thật thế, người ta xem xét thực tại trong tương quan trực tiếp hay gián tiếp với nhu cầu thể lý của mình. Nhận thức đó bị giới hạn trong phạm vi hữu hình, thể lý và hữu ích. Nhận thức đó hoàn toàn chủ quan.

Bên cạnh các nhu cầu khác nhau của thể lý, còn có một nhu cầu cơ bản hơn và được xem như động cơ đích thật thúc đẩy con người tồn tại và bảo toàn bản thân. Nhu cầu này gắn liền với việc diễn giải tổng quát về thực chất của đời sống, có tính vi lợi và cá nhân hơn.

2. Cấp Bậc Tâm Lý- Xã Hội

Cấp bậc này bao gồm những hoạt động của đời sống tâm linh liên kết với nhu cầu phát huy những tương quan xã hội, tức là nhu cầu ‘sống với.’ Là sinh vật mang tính xã hội, con người cảm thấy cần tăng cường tình bạn, cần giúp đỡ và được giúp đỡ và cảm nhận mình là thành viên của cộng đồng nhân loại, v.v…

Các hoạt động tâm linh này không bắt nguồn từ sự thiếu hụt trên bình diện thể lý hay do bản năng. Chúng không tương ứng với chuyển động thể lý, nhưng cũng có thể nhận diện được và để lại dấu vết trong hệ thần kinh.

Động cơ trực tiếp thúc đẩy con người hành động chính là ý thức về sự giới hạn và bất toàn của mình trong tư cách là một ngôi vị. Vì sự giới hạn và bất toàn này, chúng ta cảm thấy cần đến người khác. Đối tượng mang lại sự toại nguyện không phải là những đối tượng cụ thể như trong cấp bậc thứ nhất, vì ở cấp bậc tâm lý-xã hội chúng ta đối phó với những tình huống liên hệ đến con người. Đối tuợng luôn luôn ở ngoài, mà chủ thể không bao giờ có thể đem vào trong cơ thể mình hay chiếm hữu như ở cấp bậc tâm-sinh lý, bởi lẽ người khác không phải là một vật thể.

Con người thủ đắc một phương pháp thỏa đáng là lặp đi lặp lại những hành động tỏ ra hữu hiệu trong việc đạt tới mục tiêu. Ngay cả trên cấp bậc này, cách vận hành cũng mang ít nhiều tính chất tất định (determinism). Đó là một sự tất định tương đối, chứ không hoàn toàn tuyệt đối như trong cấp bậc 1. Sự tất định này có tính xã hội, qua đó con người bị thúc bách phải đi tìm một loại tương quan nhất định làm cho mình được thoả mãn, hay khi đứng trước những tác nhân kích thích, sự tất định đó làm nẩy sinh nơi con người một sự đáp ứng ít nhiều tự động.

Về phương diện nhận thức đối với thực tế, chủ thể chú ý và bị thu hút không phải vì đối tượng có những cấu tố hay giá trị nội tại của một ngôi vị, mà vì chủ thể xem đối tượng như một chức năng tạo nên tương giao tích cực. Tầm nhìn về thực tại tuy còn phiến diện và một chiều, nhưng cũng giả thiết là chủ thể đã có một khả năng nhất định trong việc diễn giải nhận thức mà mình đã trải nghiệm. Nhờ tầm nhìn đó, người ta có thể mở rộng nhận thức của mình, kể cả những chức năng khác và tiềm năng của con người. Điều đó muốn nói rằng mọi người đều cảm thấy (‘lương tri’) các mối tương giao liên vị là nền tảng của việc sống chung, ít nữa  như một thiên hướng muốn nhận biết công ích.

Ngay trong cấp bậc này, ngoài nhu cầu cần có người khác và tương giao, chúng ta có thể nhận ra một điều gì đó cơ bản hơn: Đó là nhu cầu mở rộng và thể hiện bản thân thông qua người khác. Theo Nuttin, đó là cách biểu lộ bản chất tinh thần của con người; con người là một hữu thể hiện hữu trong tương quan lệ thuộc với người khác.

3. Cấp bậc Lý Tính – Tinh Thần

Cấp bậc này bao gồm những hoạt động tinh thần liên kết với nhu cầu muốn biết sự thật và khả năng của con người trong việc hiểu biết bản chất sự vật, nhờ việc suy diễn từ các dữ kiện khả giác. Nhờ khả năng này, chúng ta khác biệt với mọi sinh vật khác và có khả năng hiểu biết yếu tính của các sự vật, nghĩa là nhờ khả năng trừu tượng hoá mà chúng ta biết được yếu tính của sự vật từ các dữ kiện khả giác. Khi quan sát các dữ kiện, con người có thể rút ra những nguyên tắc tổng quát, tức là những khái niệm và quy luật trừu tượng chi phối và giải thích các dữ kiện khả giác. Khả năng này là ‘tinh thần’ con người, một thực tại tương phản với vật chất, không thể đo lường, không thể phân chia, vượt trên không gian và thời gian. Nhờ khả năng này, con người có thể định nghĩa những khái niệm, biết được các sự vật trừu tượng, phán đoán  và siêu vượt cái ‘ở đây và bây giờ’ để khẳng định và theo đuổi các giá trị tinh thần.

Động cơ nền tảng của hoạt động trí óc không hệ tại sự khiếm khuyết của các mô hay ý thức về sự bất toàn, nhưng nằm trong ước nuốn-nhu cầu muốn biết và giải quyết các vấn đề cơ bản như biết mình, chỗ đứng của mình trong thế giới, ý nghĩa cuộc sống và sự chết… Đồng thời, ước muốn-nhu cầu đó được hỗ trợ nhờ khả năng sử dụng-hoạt động của mình (instrumental-functional capacity) để nắm bắt  ít là một phần, sự thật của các sự vật. Đàng khác, ước muốn-nhu cầu đó còn được duy trì khi con người nhận thấy bị lôi cuốn hướng về sự thật, một sự lôi cuốn vượt xa ước muốn đơn thuần và chủ quan, và chỉ cho thấy ơn gọi của mọi người là tìm kiếm sự thật.

Đối tượng thoả mãn khát vọng hiểu biết của con người được trình bày bằng những hạn từ hoàn toàn khác biệt với hai cấp kia (cho dù không loại bỏ chúng), cả về khía cạnh đặc trưng hay cụ thể (không phải là vật chất như hai cấp trên) và mối quan hệ giữa chủ thể với đối tượng thoả mãn khát vọng của chủ thể. Con người không thể chiếm hữu đối tượng như ở cấp bậc thứ nhất (vd. thực phẩm) và cũng không thể giải thích và phát biểu tuỳ tiện theo nhu cầu của mình như trong cấp bậc thứ hai (vd. kết bạn để khỏi cảm thấy cô đơn). Trong cấp bậc lý tính – tinh thần, đối tượng cũng trở nên thành phần của con người và căn tính của mình, bởi vì đối tượng đáp ứng nhu cầu cơ bản và thiết yếu nhất của con người. Đàng khác, trên cấp bậc này con người không lặp đi lặp lại những hành động theo một kế hoạch đã học được nhằm thoả mãn nhu cầu của mình. Một đàng, con người không bao giờ hoàn toàn toại nguyện trong việc tìm kiếm chân lý như Frankl đã nói: “Con người không thể trả lời cho câu hỏi về ý nghĩa tuyệt đối.” Đàng khác, mỗi người có một cách tìm kiếm chân lý đôc đáo của mình, người này không giống người kia và trong mức độ nào đó, ngay trong mỗi người thì cách thức tìm kiếm chân lý cũng thay đổi.

Sự mãn nguyện hay thỏa mãn trên cấp bậc này thì phức tạp và cũng ít máy móc hơn hai cấp bậc kia.  Sự mãn nguyện phát sinh từ chính việc tìm kiếm chân lý và từ sự tương hợp giữa bản thân mình và sự thật, rõ ràng là sự tương hợp đó không bao giờ trọn vẹn được.

Cách thức vận hành ở cấp bậc này cũng rất khác biệt với hai cấp bậc kia và rất đặc trưng của ‘con người.’ Thật thế, trên cấp bậc này con người có khả năng không tán thành những đòi hỏi tức thời của bản năng và xã hội, và vượt lên trên sự tất định kèm theo những đòi hỏi đó. Khi con người sử dụng những khả năng thượng đẳng, con người có thể nhận biết bản chất của sự vật  và mối liên hệ nhân quả. Con người có thể nắm bắt ý nghĩa của đối tượng và những tình huống thường đem lại thoả mãn cho hai cấp bậc trên đây, bằng cách vượt trên chức năng thoả mãn đơn thuần của chúng và tháp nhập vào một bối cảnh tổng quát và khách quan hơn.

Bằng cách đó, con người ta kiến tạo một quan hệ mới với môi trường chung quanh, đó một mối quan hệ tôn trọng và tự do: Con người tôn trọng các sự vật và tự do đối với sự vật. Con người tôn trọng sự vật, bởi vì con người có khả năng ‘biết’ sự vật như đã nói ở trên, đó là những nguyên tắc và quy luật tổng quát gắn liền với bản chất của chính sự vật. Nhờ hiểu biết thực tại mà con người có thái độ trân trọng đối với các sự vật và con người. Thật vậy, khi con người nhận thấy ý nghĩa của sự vật, con người không thể sử dụng chúng vì lợi ích riêng của mình (cấp bậc 1 và 2), đồng thời đặt mình trong tư thế tự do đối với chúng. Hành động như thế là hoàn toàn hợp lý; bởi vì khi tôi không còn nhìn các sự vật theo tiêu chuẩn có lợi hay không có lợi cho tôi, bấy giờ tôi được giải thoát không còn bị lệ thuộc vào chúng, hay ít nữa là không còn bị chi phối bởi sự tất định có thể khiến tôi làm nô lệ cho chúng. Có thể nói nếu chúng ta có khả năng gọi đúng tên của sự vật,  thì đó là dấu hiệu và nguồn mạch của tự do. Sự tự do này là nền tảng cho những sự tự do khác.

Chúng ta hãy kể ra đây một vài ví dụ. Chẳng hạn khi một người biết ‘giải mã’ các sự vật một cách chính xác, ông có thể mở rộng quỹ đạo kiến thức của mình, không phải về mặt số lượng nhưng về mặt phẩm chất. Nhờ khả năng trừu tượng hoá, ông không chỉ có khả năng khái niệm hóa các sự vật hữu hình, nhưng còn hiểu biết những điều trừu tượng như khái niệm nhân đức, thiện hảo và công lý. Tất cả những khái niệm đó thì không đo lường được về mặt không gian và thời gian (cấp 1), nhưng mang lại cho ông một sự giải  thích thỏa đáng và khôn ngoan vượt trên tiêu chuẩn lợi ích cá nhân, sự mãn nguyện trong tương quan xã hội và công bình giao hoán (cấp 2).

Một hệ quả khác là khả năng hiểu biết và sử dụng biểu tượng và ngôn ngữ biểu tượng. Khả năng đó không chỉ thể hiện sự nhận thức sâu sắc về thực tại và tự do đối với thực tại, mà còn là phương tiện hợp lý để truyền đạt kiến thức một cách hữu hiệu hơn, để thiết lập mối quan hệ và so sánh hợp lý, và để có được những kiến thức mới và thâm sâu hơn. Tất cả những điều này hoàn toàn vượt trên lối nhận thức rời rạc trong hai cấp bậc trước.

Cuối cùng, con người càng có óc sáng tạo, thì càng dễ tách rời khỏi sự thúc bách hoàn toàn tất định của những phản xạ khả giác (cấp  1) hay các nhu cầu xã hội có tính tất định tương đối (cấp  2).

Qua những ví dụ trên đây, chúng ta đủ thấy rằng khuynh hướng thật sự, vốn là nguồn gốc của mọi hành vi, nằm tại cấp bậc lý tính – tinh thần. Khuynh hướng đó không chỉ là một bản năng tự bảo toàn nhờ nhu cầu ‘tiêu thụ,’ cũng không phải là một thúc bách thể hiện mình qua trung gian người khác, nhưng là một khuynh hướng siêu việt (self-transcendence). Mọi hoạt động trên cấp  bậc này vượt qua ranh giới của sự kiện xảy ra ngay trước mắt  và hữu hình: Chúng là những hoạt động ‘tinh thần.’ Như thế, các hoạt động đó được thực hiện bởi “bản ngã tinh thần” có khả năng siêu việt nhân tính và những hoàn cảnh ghi dấu bởi những giới hạn, để hướng tới tha nhân với thái độ vị tha và quên mình, hay khám phá được ý nghĩa và giá trị làm cho đời sống mình trở nên chân thực. Frankl tìm thấy bản chất của con người trong sự siêu việt ấy: “Làm người  chủ yếu là hướng về một đối tượng siêu việt chúng ta, ở bên ngoài và bên trên chúng ta. Nghĩa là chúng ta hướng tới một điều gì hay một người nào đó: Một mục tiêu phải đạt tới hay một người mà ta phải gặp và yêu mến. Vì thế, con người là chính mình trong mức độ vượt qua chính mình và quên mình.”

Một lần nữa, chúng ta buộc phải quay lại vấn đề tự do:  Chính khi chúng ta xem xét khả năng siêu việt của con người mà chúng ta mới có thể hiểu tự do phát xuất từ đâu và làm cách nào để có tự do. Chỉ khi nào con người tái khẳng định và nỗ lực chinh phục bản thân mà con người mới có thể kiểm chứng là mình có tự do thắng vượt mọi sự tất định, một sự tự do ít nhiều bị che dấu. Bởi đó, chỉ khi nào con người có tự do để tự siêu việt, con người mới có thể nghe được tiếng gọi, khám phá những chiều kích mới của đời sống và quyết định đáp lời. Khi con người đáp lời, con người trở thành một tác nhân luân lý và nhận thấy mình có trách nhiệm về hành vi của mình. Tuy nhiên, ở đây chúng tôi chưa muốn bàn đến những vấn đề liên hệ đến luân lý và mối liên hệ mật thiết giữa tự siêu việt  – tự do – trách nhiệm, mà chỉ muốn lưu ý rằng cấp bậc thứ 3 là cấu tố nền tảng của đời sống tâm linh và là điều kiện mà con người không thể tránh được.

B. Đẳng Cấp của Tiến Trình Toàn Nhập^[2]

Mọi hoạt động của đời sống tâm linh thường chứa đựng và bộc lộ ba cấp bậc. Mặc dầu ba cấp bậc đó thể hiện trong những mức độ khác nhau, nhưng “trong thực chất thì gắn kết với nhau trong hành vi cụ thể của con người.” Chúng ta cũng đã thấy rằng cấp bậc  lý tính-tinh thần là cấp bậc đặc trưng dành riêng cho con người, trong khi cấp bậc 1 và một phần cấp bậc 2 thuộc về thú vật. Do đó, giữa các cấp bậc có một đẳng cấp tự nhiên mà chúng ta phải tôn trọng, trong khi vẫn phải xem xét các thuộc tính, các chức năng và quy luật mà chúng ta không thể giản lược như Nuttin đã lưu ý. Tuy nhiên, trật tự các cấp bậc còn tuỳ thuộc sự tự do của con người, khi con người quyết định đặt toàn thể đời sống tâm linh dưới sự hướng dẫn của cấp bậc nào và con người đứng ở cấp bậc nào để giải thích về mình và thế giới. Cấp bậc lý tính-tinh thần vốn chiếm chỗ đứng ưu tiên, nhưng trên thực tế, nếu người ta sắp xếp cấp bậc lý tính-tinh thần ở một vị trí nhằm phục vụ hai cấp bậc kia và tuỳ thuộc hai cấp bậc kia, bấy giờ  trật tự các cấp bậc bị đảo lộn. Căn tính mỗi người cũng tuỳ thuộc đẳng cấp những cấp bậc của mình: Căn tính mỗi người thì tương ứng với cấp bậc ưu tiên mà người ta dành cho nó.

Nói một cách chính xác hơn, nếu con người không có tự do để xác lập thứ tự ba cấp bậc, bấy giờ con người bị thúc ép phải đi theo một lối sống bị chi phối bởi sự xếp đặt ngẫu nhiên giữa ba cấp bậc. Ba cấp bậc ấy được xếp đặt dưới sức ép của các nhu cầu hơn là sự tự do chọn lựa. Tuy nhiên, trong mọi trường hợp, không ai có thể bỏ qua những đòi hỏi và những yếu tố riêng của mỗi cấp bậc. Bởi đó, sự trưởng thành đích thật nằm ở chỗ này: Làm sao người độc thân có thể sử dụng thân xác để mở rộng tương quan và sử dụng khả năng tư duy để toàn nhập những chiều kích khác nhau nơi bản thân mình? Chúng ta có thể nói ngay rằng người ta cần phải hội nhập các chiều kích một cách hài hoà, không thiên lệch cũng không loại trừ và có một điểm quy chiếu rõ ràng để làm cho toàn thể đời sống có trật tự và ý nghĩa.

Thật thế, sự trưởng thành và toàn nhập không phải là hiện tượng tự phát, nhưng là một tiến trình qua đó người ta nỗ lực thiết lập một sự quân bình giữa những chiều kích và khám phá căn tính của mình, luôn ghi nhớ tính chất phức tạp của con người.

1. Quân bình Ngoại Giới và Nội Giới: Nguyên Tắc Toàn Diện

Sự quân bình này là một đòi hỏi cơ bản, bởi vì ba cấp bậc đều cùng hiện diện trong mỗi hành vi của chúng ta. Có một điều gì đó thể hiện nơi hành vi con người, bởi vì con người là một thực thể duy nhất bao gồm các chiều kích thể lý, tương quan và lý tính, và biểu lộ bản chất phức hợp của mình qua mỗi hành động.

Trước hết, đó là sự hài hoà ngoại giới, tức là mối tương quan giữa ba cấp bậc. Mọi biểu hiện của đời sống tâm linh không chỉ biểu lộ bản chất phức hợp của con người, nhưng còn cho chúng ta thấy rằng chúng ta chỉ có thể đạt được sự hài hoà ngoại giới khi tiềm năng của các cấp bậc cùng hiện diện và bổ túc cho nhau. Ví dụ, chúng ta không thể suy tư hay quyết tâm hành động, nếu thân xác không được nghỉ ngơi đầy đủ và những nhu cầu cơ bản nhất định của thân xác chưa được đáp ứng. Lại nữa, tư tưởng và sự quyết chí không chỉ tuỳ thuộc tình trạng sức khoẻ nội tâm (mạnh khoẻ hay ốm yếu) mà còn tùy thuộc mối tương quan xã hội tích cực (hay tiêu cực) của chúng ta. Đàng khác, cách sống của chúng ta trên cấp bậc lý tính-tinh thần cũng chi phối tình trạng thể lý và tương quan xã hội xã của chúng ta, theo một cách khác và tinh tế hơn. Chẳng hạn sau khi chúng ta đã giải quyết những vấn đề cơ bản hay đem lại ý nghĩa cho đời sống, chúng ta được bình an trong tâm hồn. Mỗi ngày chúng ta đều nhận thấy cấp bậc này tác động lên cấp bậc kia.

Chúng ta cũng có thể kết luận như thế, nếu chúng ta xem xét sự tương thuộc chức năng^[3] giữa cấp bậc này với cấp bậc khác. Nếu chúng ta muốn suy tư  hay làm việc trí thức cho hiệu quả, thì không những chúng ta cần đến hai cấp bậc kia, mà còn cần một bộ não có cơ cấu sinh học lành mạnh và hoạt động tốt, nhờ đó trí tuệ có thể suy tư, ký ức có thể ghi nhớ và lời nói có thể diễn tả tư tưởng và thi hành chức năng của mình trong xã hội. Đó là những quy luật tự nhiên.

Chúng ta cũng cần có một sự quân bình nội giới, tức là sự hài hoà giữa những yếu tố trong mỗi cấp bậc. Mỗi cấp bậc có những đòi hỏi và đặc tính thiết yếu mà chúng ta cần phải tôn trọng. Đó là nguyên tắc toàn diện (totality), nhờ đó mà nội giới được quân bình.

Chúng ta hãy quan sát những hiện tượng xảy ra trên cấp bậc sinh lý. Chủ thể có thể nhận biết tác nhân kích thích (đói, buồn ngủ, v.v…) khi có sự phối hợp giữa các tế bào, các mô, các phản ứng hoá học và cảm nhận của cơ quan nội tạng. Cao điểm của tiến trình nhận thức là chủ thể nhờ giác quan mà biết được tác nhân kích thích  và đáp lại cách tương ứng. Cơ thể con người được tổ chức một cách tỉ mỉ (như khoa sinh học cho biết) và tổ chức đó tuân theo tiêu chuẩn là sự ổn định và năng động của toàn cơ thể con người và thiết lập một sự quân bình giữa sự khoẻ mạnh của mỗi thành phần và sự khoẻ mạnh chung của toàn cơ thể. Điều đó được thể hiện rõ ràng trong trường hợp “cấp cứu”: Chẳng hạn khi một bộ phận của cơ thể bị tổn thương hay bị nhiễm trùng, thì những bộ phận khác liền cứu viện ngay tức khắc, bằng cách tăng cường hoạt động để sản sinh nhiều tế bào và nội tiết tố hơn, nhằm khâu lại vết thương hay chữa trị bộ phận bị nhiễm trùng. Tóm lại, cơ thể chúng ta có một hệ thống quy luật bẩm sinh nhằm làm cho cơ thể được mạnh khoẻ tối ưu và vì lợi ích của toàn cơ thể. Hệ thống quy luật đó cũng phối hợp các bộ phận với nhau và “bắt buộc” các bộ phận phải hoạt động vì mục tiêu chung và “từ bỏ” mục tiêu riêng của mình.

Nguyên tắc toàn diện vốn bắt nguồn từ cơ thể con người và là một nguyên tắc rất quan trọng, bởi vì nó cho thấy chính thiên nhiên đã cho thân xác chúng ta một cách thức hiện hữu. Vì thế, chúng ta cũng có thể nhận thấy nguyên tắc toàn diện ở các cấp bậc khác, dĩ nhiên là theo một cách thức khác. Trong bất cứ trường hợp nào, thì nguyên tắc toàn diện vẫn là điều kiện để thiết lập sự quân bình ngoại giới.

Như vậy, trên cấp bậc tâm lý-xã hội, chúng ta cũng cần có sự quân bình nội giới tương tự như thế, đó là hoa quả của tình trạng cân đối giữa tinh thần cá nhân và ý thức thuộc về nhóm. Trên cấp bậc này, chúng ta cũng nhận thấy các yếu tố có khuynh hướng giữ cân bằng theo nguyên tắc toàn diện, cho dù các yếu tố đó không vận hành một cách bộc phát như trong cấp bậc 1 (trên thực tế thì vẫn có một sự căng thẳng nhất định). Nhờ khuynh hướng đặc trưng đó và nhờ ý thức về sự bất toàn của mình cũng như sự thu hút của người khác, con người được thúc đẩy phải ra khỏi mình để trao ban, đón nhận, sống với nhau, tìm thấy mình qua tha nhân và ý thức mình là thành phần của toàn thể. Mỗi người đều mang trong mình khát vọng đó, và nếu không có khát vọng đó thì không có xã hội và cũng không có con người. Lại nữa, khi năng lực “xã hội” thúc dục con người phá vỡ ranh giới của mình mà không trở nên xa lạ với tha nhân, năng lực đó cũng tuân theo tiêu chuẩn toàn diện, tức là sự ổn định và năng động của toàn thể xã hội. Thật vậy, người trưởng thành thì sống hài hoà và không có xung đột giữa ý thức cá vị tính của mình và ý thức thuộc về nhóm. Trong khi họ ý thức mình là thành phần của toàn thể nhóm, họ không cảm thấy cá vị tính mình bị xem nhẹ hay xúc phạm. Mặt khác, tuy họ thấy mình là một cá thể độc đáo, nhưng họ không cảm thấy bị cô lập. Họ biết phải làm gì để là chính mình và để thiết lập tương giao với người khác. Trong khi họ cảm thấy mình là thành phần tích cực và có trách nhiệm của một toàn thể, họ góp phần xây dựng toàn thể và làm cho toàn thể trở nên nguồn mạch thiện hảo cho mọi người. Đó là một quy luật tự nhiên mà chúng ta dễ nhận thấy trong hoàn cảnh cụ thể. Vì quy luật đó mà con người có thể hoạt động vì công ích, và nếu cần thì có thể dẹp bỏ lợi ích riêng tư để phục vụ lợi ích của mọi người, nhất là trong những hoàn cảnh đặc biệt. Họ thực hiện quy luật đó một cách quân bình tương tự như sự cân đối trong cơ thể con người. Nguyên tắc toàn diện luôn luôn là điều kiện để có sự quân bình nội giới bên trong mỗi cấp bậc và giữa các cấp bậc với nhau.

Nếu chúng ta tiếp tục xem xét cấp bậc lý tính-tinh thần, chúng ta cũng nhận thấy một mối quan hệ như thế. Tuy nhiên, mối quan hệ này có lẽ căng thẳng hơn và ít tính bộc phát hơn hai cấp bậc kia: Đó tương quan giữa bản ngã và sự thật. Một mặt, tôi ước muốn và có nhu cầu biết mình và chỗ đứng của mình trong cuộc sống, mặt khác tôi phải đối diện với sự thật siêu việt tôi và bao trùm toàn thể thực tại. Đó là một nhu cầu mà con người không thể loại bỏ và thúc bách con người (mọi người chứ không chỉ các triết gia) đi tìm sự thật. Từ đó mà phát sinh mối quan hệ giữa sự thật của tôi và sự thật tự tại, và vì thế mà có vấn đề. Tuy nhiên, chính nguyên tắc toàn diện lại chỉ cho chúng ta thấy con đường “tự nhiên” để biến sự căng thẳng thành cơ hội sinh hoa trái và sự quân bình. Nguyên tắc toàn diện cũng cho tôi nhận thấy chân lý toàn diện là một thực tại làm tôi say mê hoàn toàn, thúc dục tôi phát huy tối đa khả năng tư duy và thúc đẩy tôi vượt lên chính mình. Đó là cách đi tìm sự thật. Nói một cách cụ thể, tôi ý thức mình là một con người đang đi tìm sự thật, chứ không làm ra vẻ là mình đã đạt tới mục tiêu hay đã biết hết mọi sự. Tôi nhận biết các giới hạn tự nhiên của mình và vì thế tôi không xem trực giác của mình là tuyệt đối, nhưng sẵn sàng đón nhận sự đóng góp của người khác hay ít nữa là chấp nhận một sự đối đầu biện chứng với người khác. Nếu chúng ta đi tìm sự thật theo cách thức đó, bấy giờ chúng ta sẽ cởi mở trí óc và nhạy bén trong nhận thức trực giác, để không biến một phần sự thật thành những quy luật chung. Cuối cùng, đó cũng là những đặc tính cơ bản mà khoa học tri thức đòi hỏi như những điều kiện tiên quyết, nếu chúng ta muốn hiểu biết một cách chắc chắn…

Tóm lại, dù đứng trên cấp bậc nào của đời sống tâm linh, chúng ta đều có thể nhận thấy nguyên tắc toàn diện và khả năng siêu việt hiện diện trong các cấp bậc khác nhau. Trong mỗi cấp bậc, chúng ta đều được thúc đẩy để “vượt lên.”

Cấp bậc 1: Vượt lên sự mạnh khoẻ thể lý của mỗi thành phần.

Cấp bậc 2: Vượt lên sự hạnh phúc của tôi.

Cấp bậc 3: Vượt lên nhận thức của tôi về chân lý.

Ngoài ra, chúng ta cần lưu ý rằng tiêu chuẩn toàn diện hay năng lực siêu việt là một nguyên tắc tự nhiên. Tuy nhiên, nếu nguyên tắc đó xuất phát từ cấp bậc 1, thì đương nhiên là nó sẽ vận hành kém hiệu năng và con người phải vận dụng tự do và trách nhiệm để can thiệp mạnh mẽ hơn.

2. Định Nghĩa Bản Thân Và Các Cấp Bậc

Tuỳ ưu thế của mỗi cấp bậc (tâm-thể lý, tâm lý-xã hội hay lý tính-tinh thần) trong đời sống tâm linh mà con người sẽ có một hình ảnh bản thân nhất định. Nếu chúng ta thường sống ở một cấp bậc nào đó, chúng ta sẽ gắn bó mật thiết với nội dung tương ứng của cấp bậc ấy. Như thế, nếu chúng ta dành ưu tiên cho cấp bậc tâm-thể lý, chúng ta sẽ gắn bó mật thiết với thân xác và những đặc điểm bên ngoài của thân xác như thể hình và vẻ đẹp mà chúng ta nhận thấy trước mắt. Vì thế, chúng ta sẽ quan tâm quá mức đến sức khỏe và vẻ đẹp, sự cường tráng và sự trẻ trung của thân xác. Chúng ta khó chấp bất cứ khiếm khuyết nào về mặt thẩm mỹ, bệnh tật hay tình trạng suy yếu mà cơ thể không sao tránh được. Nếu chúng ta dành ưu tiên cho cấp bậc tâm lý-xã hội, chúng ta sẽ xác định căn tính của mình dựa trên những năng khiếu và tài năng của chúng ta: Trí thông minh, sự hoà đồng, tính quyết đoán khi làm việc và nhân đức. Cuối cùng, nếu chúng ta dành ưu  tiên cho cấp bậc lý tính-tinh thần, chúng ta sẽ vượt lên những lợi ích trước mắt và khả năng tinh thần của mình, để định nghĩa bản thân dựa trên dự phóng đời sống mà chúng ta tự do chọn lựa. Thiết lập dự phóng đời sống và thực hiện dự phóng cho đến cùng, đó là nguồn mạch của lòng tự trọng.^[4]

Nếu chúng ta muốn thiết lập một đẳng cấp giữa các cấp bậc, thì rõ ràng là cấp bậc 3 phải đảm nhận chức năng hướng dẫn và tham chiếu. Chức năng này quả là điều cần thiết, nếu chúng ta muốn cho mọi hành động trở nên “nhân bản,” tính chất tự động của cơ thể và khuynh hướng xã hội được phối hợp và ăn khớp với nhau để con người được hạnh phúc toàn diện, bởi vì con người không hiện hữu chỉ vì  thân xác hay vì tương quan.

Qua kinh nghiệm hằng ngày, chúng ta thấy rằng con người không thể viên thành, nếu con người chỉ biết đáp lại những tác nhân kích thích cơ thể của mình hay trôi nổi trong xã hội như một xác chết. Chúng ta có thể hành động như thế,  nếu chúng ta đặt những hoạt động đó trong một dự phóng khả thi. Nghĩa là chúng ta cần có là một khung định hướng hoạt động như một mắt xích liên kết những cấp bậc khác nhau và quan tâm đến bản tính con người. Nhờ tiêu chuẩn toàn diện, chúng ta làm cho mỗi cấp bậc có được sự quân bình nội giới và những cấp bậc khác lệ thuộc cấp bậc thứ ba. Điều đó có nghĩa là sự thiện của mỗi cấp bậc phải phục vụ sự thiện toàn diện của con người. Như vậy, chúng ta áp dụng nguyên tắc toàn diện không chỉ theo chiều ngang (để mỗi cấp bậc có thể vận hành tốt), mà còn theo chiều dọc, để quy hướng mọi cấp bậc về một mục tiêu, đó là sự thiện toàn diện của con người chứ không phải là sự thiện riêng của  mỗi cấp bậc…

Một lần nữa, chúng ta lại thấy rằng nếu một sự thiện nằm ngoài tầm nhìn toàn diện của con người, nó sẽ bất khả thi và chống lại chính con người.

Tôi tưởng rằng chỉ khi nào chúng ta tham chiếu dự phóng toàn diện (cấp bậc thứ 3), bấy giờ chúng ta mới có thể khám phá bản chất đích thật của con người và rút ra được sự thiện có thể làm cho chúng ta thoả mãn “hoàn toàn.” Khi chúng ta định nghĩa bản thân trên cấp bậc lý tính-tinh thần, chúng ta không có ý loại bỏ hai cấp bậc kia, nhưng sử dụng những đòi hỏi của hai cấp bậc đó như phương tiện để theo đuổi  những mục tiêu đưa đến sự thiện toàn diện. Nhờ đó, chúng ta sẽ thiết lập được một tương quan mới với mình và thực tại, đặt nền tảng trên sự tôn trọng, tự do và sáng tạo. Chẳng hạn, trong khi chúng ta tôn trọng các nhu cầu thể lý,  các đặc tính tâm lý và các yêu cầu của xã hội, chúng ta hoàn toàn tự do chứ không bị bó buộc phải theo đuổi những sự thiện đó bằng mọi giá và xem chúng là sự thiện lớn nhất. Đàng khác, chúng ta sử dụng óc sáng tạo để giải thích những sự thiện đó sao cho phù hợp vói sự thiện toàn diện của mình.^[5]

MỀM DẺO ĐỂ ĐƯỢC HUẤN LUYỆN

Ngoài những yếu tố cấu thành kế hoạch huấn luyện từ phía tổ chức,

bài sau đây giới thiệu những điều kiện nhờ đó ta có thể nói được là

“người trẻ đang được huấn luyện,” nói cách khác, là

xét đến cách mạch lạc hình thức đáp trả về phía người được gọi.

Quả thực, huấn luyện không phải là một hành trình từ một phía, cũng không phải là thứ việc chỉ cần làm một lần. Cũng không có nghĩa là sự áp đặt ít nhiều điều tế nhị hoặc là một liên hệ giữa người với người mà trong đó một người tích cực và người kia thụ động.

Mặt khác, không thể phủ nhận khả năng là một số người trẻ của chúng ta chỉ trải qua tiến trình huấn luyện một cách hình thức. Thực vậy, sẽ không thực tế khi nghĩ rằng tất cả các tập sinh hoặc những khấn sinh của chúng ta là đang được huấn luyện. Lịch sử cho chúng ta thấy rằng một số đã trải qua suốt các giai đoạn của tiến trình huấn luyện mà không hề bị đụng chạm, họ vượt qua cách khéo léo những thách đố và các đề xuất, không chỉ cho phép họ rất ít xây xát với bất cứ sự can thiệp huấn luyện nào, nhưng lại cho thấy một tình trạng không nao núng như một vận động viên điền kinh thế giới, đôi khi họ còn được nhận xét cách chân thành của người huấn luyện, là người thanh thản và ổn định về cá tính. Đối với những ứng sinh này thì không có huấn luyện khởi đầu và cũng sẽ không có huấn luyện thường xuyên.

Không đề cập tới những trường hợp cá biệt, chúng ta nói rằng, nơi mỗi người trẻ, cùng với ước muốn chân thành dâng hiến, thì vẫn còn một khu vực u tối không cho phép ánh sáng thâm nhập vào, tính tình cứng cỏi và thói quen thâm căn cố đế gây nên sự đối kháng đối với những đề xuất của huấn luyện, làm tê liệt sức sống nơi người trẻ mà không cần biết là họ muốn hay có nhận thức về điều đó hay không. Và từ đó, chắc chắn là không có được sự sẵn sàng để cho chính mình được giáo dục, huấn luyện và đồng hành.

1. Từ đơn sơ (docilitas) tới  mềm dẻo (docibilitas)

Vào một thời mà sự sẵn sàng này được gọi là sự đơn sơ (docilitas), một từ có một giá trị tích cực. Thực ra, nó nói lên một thái độ nền tảng về lòng tin đối với người khác nhưng cũng có rủi ro là thái độ phong thánh cho một sự nhu nhược – thụ động nào đó. Tôi (tác giả) thích dùng một từ khác, mềm dẻo (docibilitas), mà xem ra diễn tả tốt hơn ý tưởng của một tiến trình huấn luyện mà trong đó chủ thể đóng vai trò tích cực và đặt ứng sinh trong một điều kiện “học để học” (learn to learn). Nói khác, là sống trong trạng thái huấn luyện thường xuyên. Chúng ta lưu tâm đến ba lãnh vực: cái tôi hiện tại (actual self), cái tôi lý tưởng (ideal self) và cái tôi tương quan (relational self) liên hệ với ba phương pháp sư phạm là giáo dục (education), huấn luyện (formation) và đồng hành (accompaniment). Các điều này không hoàn toàn mới lạ, nhưng chúng ta sẽ dùng những yếu tố chính xác cần được nhấn mạnh ở đây.

a) Sự thật của cái tôi hiện tại

Tiến trình huấn luyện bắt đầu từ giây phút mà ứng sinh nhận thức về thực tại con người của mình, cách riêng, các khía cạnh mạnh, yếu, tự do và không hoàn toàn tự do, từ nơi đó họ có thể đáp lại lời mời gọi với một tiếng “vâng” quảng đại, và từ nơi đó họ còn vẫn một con đường dài để tới với dự phóng của Thiên Chúa.

Điều quan trọng hơn hết là ứng sinh biết rõ được những vùng trung tâm không kiên định, nghĩa là nơi đó họ thực sự bị tổn thương và biết là không dễ kiểm soát được. Họ cần hiểu biết cái nguyên do gốc rễ của sự không kiên định đó, thường là khó thấy được ngay, vì chức năng động lực tâm lý (psychodynamic = chức năng đóng vai trò cân bằng tâm lý hoặc là nhu cầu mà người ta đáp trả và thỏa mãn) và những hậu quả trong mối tương quan với những người khác, với Chúa và với chính mình, trong đời sống cộng đoàn và tông đồ, hiện tại và tương lai. Cuối cùng và trên hết, ứng sinh sẽ phải chọn ra một số cách thức thực hành để ngày càng ít lệ thuộc với điều không kiên định đó.

Ở giai đoạn này, tiến trình giáo dục là một hành động hướng tới sự thật. Đó là, như chúng ta biết, mục tiêu của tính năng động sư phạm của giáo dục: e-ducere, lôi ra, kéo ra sự thật đang ẩn dấu trong chủ thể, nhờ đó ứng sinh có thể biết được chính mình và nhận thức chính mình rõ ràng hơn theo những khả năng, không chỉ do đơn sơ chủ quan, nhưng là sự thật khách quan, không chỉ là các khía cạnh ý thức mà cả những điều vô thức nữa.

Khi một người không biết chính mình và chưa khám phá ra phần yếu và ít tự do nơi mình, và cách thức để ra khỏi đó, thì họ vẫn còn ở trong tình trạng tiền – giáo dục, cho dù ứng sinh bày tỏ một vài điều thích hợp cơ bản để đảm nhận hành trình này. Nếu không, thì người ta chỉ làm mất thì giờ của mình và của người khác.

b) Sự tự do của cái tôi lý tưởng

Ở mức độ này huấn luyện đem lại hiệu quả nếu như, trước tiên chủ thể biết nơi bản thân mình, các mặt mạnh hơn và kiên định hơn mà họ có thể sử dụng để hướng tới mục tiêu là trở nên đồng hình đồng dạng với Đức Kitô.

Nhưng điều kiện chính yếu đem lại sự thích hợp trong huấn luyện là người trẻ nhân biết chính căn tính của mình trong con người của Đức Kitô và có được tâm tình của Ngài. Từ đây, ứng sinh bắt đầu cảm nghiệm sự quyến rủ của một ơn gọi như thế.

Vì khi người ta không cảm thấy cách tự do được lôi cuốn bởi vẻ đẹp của Đức Kitô  và vẻ đẹp được nên giống như Ngài, thì đừng nói tới chuyện huấn luyện. Thực vậy, mục đích của huấn luyện là đề nghị một kiểu mẫu, một “hình thể” sẽ tạo thành căn tính mới cho người được thánh hiến, và đương sự phải cảm nhận được điều này. Nếu hình thể đó là tâm tình của ĐK, thì có nghĩa là huấn luyện một người tới sự tự do để cho chính mình được vẻ đẹp nhiệm mầu của Người Con lôi cuốn và để vẻ đẹp đó trở thành chính mình.

Khi không có “nhiễm sắc thể nhiệm mầu” (mystical chromosome) thì người ta vẫn chưa ở trong tình trạng được huấn luyện, nhưng là một con người lệ thuộc, thực hiện những mệnh lệnh và không chút đam mê.

c) Cởi mở với cái tôi tương quan

Cuối cùng, rõ ràng là không có cái gọi là tự huấn luyện, người trẻ chỉ có thể nói được là họ đang được huấn luyện khi họ chấp nhận được đồng hành với một người anh em/chị em lớn tuổi hơn. Đây là điều kiện cơ bản của sự phát triển cái tôi trong tương quan. Nói khác, sự từ bỏ dần dần những rào cản mà mỗi người dựng nên quanh họ, như là cơ cấu phòng thủ ngăn cản người ta khỏi giao tiếp cởi mở và phó chính mình cho kẻ khác.

Thực vậy, huấn luyện là một hiện tượng về mối tương quan và do đó, hàm ý một sự giải thoát trước Thiên Chúa, Người là đấng đầu tiên, là sự thật, là Cha và là Thầy duy nhất, và trước người huấn luyện là người anh/chị được mời gọi làm trung gian cho hành động khuôn đúc thiêng liêng này, mặc dù họ bất toàn: chính do điều này mà người trẻ phải học phó mình cho kẻ khác với một hành động phát xuất từ đức tin, bằng cách chia sẻ với họ hành trình và để cho chính mình được họ xem xét kỹ càng.

Nhưng mềm dẻo (docibilitas) cũng có nghĩa là sự sẵn sàng đi vào trong cuộc gặp gỡ với thực tại và với những người khác nói chung, để tiếp tục học hỏi từ cuộc sống và từ mỗi người. Từ đó huấn luyện trở nên như một “thói quen” đồng hành với con người, và luôn làm cho họ trẻ trung.

Ai đã học để học (và cho phép mình được huấn luyện ) sẽ tiếp tục học hỏi từ nơi mỗi người và cho toàn cuộc sống của mình. Trái lại, người nào đã không “học” trong giai đoạn huấn luyện khởi đầu sẽ không bao giờ học điều gì nơi người khác và từ cuộc sống.

Nhưng làm sao một người có thể nhận biết rằng họ không mềm dẻo để cho mình được huấn luyện?

2. Từ Sợ hãi đến Cứng cỏi (Non Docibilitas)

Chúng ta đã nói tới sự phân biệt không chỉ giữa cá nhân này với cá nhân kia, giữa người có một hệ số cao mềm dẻo để được huấn luyện và người khác không có, nhưng điều này diễn ra nơi cùng một người. Mỗi người trong chúng ta “dễ dạy, mềm dẻo” ở một số mặt của nhân cách và “cứng cỏi” ở những mặt khác.

Sâu xa, sự cứng cỏi phát xuất từ sự sợ hãi chính mình, và từ điều mà mình tìm thấy trong chính mình, sợ người khác và sợ các mối tương quan liên vị, đặc biệt là sợ Thiên Chúa và Lời của Ngài và điều mà Thiên Chúa có thể đòi hỏi hoặc ban tặng.

Chúng ta đề cập tới những nét nổi bật của việc không mềm dẻo trong giáo dục, theo ba hướng đã được nhìn nhận ngày nay.

a) Đánh mất chính mình

Có người trong tiến trình huấn luyện hình như đã đánh mất sự gặp gỡ với chính mình. Người ta nói rằng họ không biết chính mình hay chỉ biết bề ngoài của mình. Có thể họ đã không được thúc đẩy đi xa hơn, ở một mức độ sâu hơn trong việc phân tích các động lực và các ý hướng là những điều không xuất hiện rõ ràng ngay tức thời và có thể là vô thức.

Mẫu người này lẫn lộn sự thật với đơn sơ và nghĩ rằng các nhận thức chủ quan theo cảm giác là đủ. Hậu quả là họ sống xa với chính mình, và rời xa sự thật về mình. Họ không biết rõ đâu là vùng yếu nhất trong nhân cách của họ hoặc là họ bằng lòng với một bản tóm tắt của bản phân tích. Ví dụ như khi họ đi xưng tội, họ luôn lặp lại cùng một điều, và sau một thời gian, họ không còn cảm thấy cần đi xưng tội hoặc xin linh hướng nữa.

Từ quan điểm này, đây là mẫu người “không bao giờ bị khủng hoảng.” Hoặc nếu họ thực sự được thúc đẩy khám phá những “quái thần” trong họ, họ sẽ nói rằng họ không thể làm gì và rằng họ lầm lẫn trong sự chọn lựa của họ: trong bất cứ trường hợp nào thì họ đều không cho thấy một sự mềm dẻo cần thiết để thực hiện một cuộc hoán cải. Không phải vì họ minh nhiên loại trừ điều này mà vì họ bỏ qua việc gặp gỡ với cái tôi chân thật nhất của mình, họ đã loại trừ chính mình khỏi những động lực (“tại sao và thay đổi để làm gì”) và do đó, loại trừ mình khỏi nguồn năng lực quý giá.

Đôi khi mẫu người này thực sự giống như người không quyết định được, không thực sự biết điều mình muốn; giả tạo trong tương quan, không thể yêu thương, xem ra an toàn về mình, nhưng trong thực tế rất mềm yếu. Họ là con chiên lạc. Họ không để cho chính mình được tìm thấy, cũng không muốn được ở trong tay người chăn chiên; do đó, họ không để cho chính mình được sửa đổi hoặc hiểu thế nào là nhân từ.

Nếu giáo dục khởi sự với việc nhận thức giới hạn của chính mình, thì đối với mẫu người này, điều đó không bao giờ bắt đầu và sẽ trở thành chuyện hão huyền.

b) Cái tôi quay cuồng

Cái “tôi bị đánh mất” vì thiếu một khởi đầu trong tiến trình huấn luyện còn “cái tôi quay cuồng” vì thiếu một điểm tới, hoặc điểm tới không rõ ràng.

Quay cuồng không vì thiếu mềm dẻo, nhưng vì sự hiện diện của một số trở ngại, trong đời sống, làm cho họ cách quảng với sự lôi cuốn thực sự, là điều mà họ cần cảm nhận như là cái tôi lý tưởng của họ. Đặc biệt hơn, mục tiêu chính là nên đồng hình đồng dạng với Chúa Kitô và với tình cảm của Ngài, đã không được cảm nhận như là căn tính mới đang thay chỗ cái căn tính cũ; cái mới và cái cũ vẫn chung sống với nhau, cách này hay cách khác trong một căn tính đôi (double identity): cái chính thức thì trừu tượng và ít được liên hệ, và cái cũ tuy ẩn dấu, lại được nuôi dưỡng và nuông chiều cách kín đáo, thu hút năng lực và sự quan tâm, làm cho đương sự xa rời với điều sẽ là mối quan tâm hàng đầu của đời sống thánh hiến.

Do đó, rõ ràng là chúng ta có những người trẻ không muốn được trở nên trẻ trung: họ lạnh lùng, cứng cõi, và nhiều thứ khác, biếng nhác trong học tập và kinh nguyện…tầm thường, sơ sài và không có khả năng nhiệt tình với những gì là tốt đẹp, bối rối và vụng về khi được yêu cầu làm chứng  cho niềm tin và ơn gọi (họ chỉ bắt chước và lặp lại những gì của người khác). Họ không hình dung được sự thật và tự do lớn lao như thế nào trong cuộc khổ nạn của Chúa Kitô, Chúa của sự Sống. Họ sẽ là những người trẻ không có được tự do để từ bỏ chính mình, hi sinh chính mình cho người khác, nhưng bị thúc ép từ bên trong để tự phát triển chính mình cách ảo tưởng.

Hậu quả sẽ là một sự khép kín rõ ràng đối với tiến trình huấn luyện và với ân sủng để cho chính mình được thu hút bởi cái đẹp của Người Con, vì huấn luyện diễn ra vào lúc mà sự thật và tự do gặp nhau để cho phép ánh lửa thu hút của Chúa Kitô tỏa ra.

Nhưng ở đây không có gì được tỏa ra và ngược lại với sức thu hút là sự quay cuồng của một sự mâu thuẫn và một căn tính tan nát. Thay vì tự do để cho chính mình được thu hút bởi vẻ đẹp của Chúa Kitô thì lại duy trì một cái tôi xa rời trọng tâm và sự thật. Đi tìm chính mình mà không bao giờ gặp được.

c) Cái tôi cứng cỏi

Ngược lại với cái tôi tương quan là cái tôi bị khép kín trong chính mình, lo sợ cởi mở tâm hồn và càng lo sợ phó mình cho người khác.

Những kinh nghiệm về các tương quan không lành mạnh và bị tổn thương trong quá khứ có thể đã tạo nên sự lo sợ này, để lại trong tâm hồn ý nghĩ cho rằng tốt hơn là bảo vệ chính mình khỏi người khác và ngay cả Chúa nữa.

Ngày nay, trong bầu khí chung của sự bất ổn tình cảm, (điều đang làm yếu đi ngay cả đời sống gia đình), không hiếm những người trẻ tìm sự an toàn bằng cách tự vệ. Họ hình như phải bảo vệ chính họ, và họ phải mệt mỏi rất nhiều khi để cho mình được người khác đồng hành và cởi mở chính mình cho người khác. Không nhất thiết họ là người hay hờn dỗi và không thể tiếp xúc. Lắm khi họ xem ra là những người có tương quan tốt nhưng thực tế họ không tin vào ai cả.

Bộ giáp cứng cỏi đó được mặc dưới nhiều hình thức. Mẫu người bình lặng, đơn độc luôn thấy mọi sự đều xuôi chảy nhưng lại không hiểu sự cần thiết được đồng hành. Mẫu người hoàn hảo, đạo đức cách lầm lạc, là người chỉ muốn cởi mở với một người hướng dẫn hoàn hảo (điều mà họ thường đi tìm ở nơi khác). Mẫu người lẫn tránh, nhút nhát, hơi giống mafia một chút, họ trốn tránh vì sợ một cuộc đối đầu. Mẫu người lữ hành, loại lanh lợi, có nhiều bạn tâm tình để trao đổi các khía cạnh của cuộc sống nhưng họ không bày tỏ hoàn toàn cho một người nào. Mẫu người không thể thấm nhập, tính cách cứng cõi, họ đến với buổi gặp gỡ vì họ phải đến nhưng không để cho mình được đào sâu bên trong và họ chống lại mọi nỗ lực như thế. Mẫu người không xao xuyến, ngược lại họ có vẻ như được làm bằng cao su. Một cách lý thuyết, họ để cho mình được xem xét kỹ lưỡng. Họ cũng đồng ý với các nhận định về họ nhưng họ hoàn trả mọi thứ cho người nhận xét mà không mảy may đụng chạm, giống như trái tim họ được làm bằng nhựa dẻo.

Rõ ràng với các mẫu người này thì không thể có huấn luyện là điều mà tự bản chất được đặt nền trên sự thỏa thuận tin tưởng lẫn nhau. Một hàng rào tự vệ nào đó đã có thể ngăn cản ngay cả mối tương quan thiêng liêng, trong những trường hợp như thế,  làm cho mối tương quan này nghèo nàn và vô nghĩa, hoặc đóng kín tâm trí của đương sự trước khơi gợi của Lời và của sự Sống.

Thực vậy, những người có tính cách này không để cho họ được đụng chạm tới và được huấn luyện bởi thực tại và bởi người khác, vì bộ giáp tự vệ cứng ngắc kia làm cho họ hoàn toàn chai lì, giống như thầy Lê-vi, hình tượng của sự cứng cỏi (non docibilitas), thấy người đi đường bị cướp hành hung bất tỉnh mà  vẫn tránh sang bên đi thẳng.

Chúng ta có thể kết luận bằng cách nói rằng hệ số của sự mềm dẻo (docibilitas) và của sự cứng cỏi (non docibilitas), là do sự đối kháng giữa thái độ của cái tôi hiện tại, cái tôi lý tưởng, và cái tôi tương quan với sự khơi gợi của giáo dục, huấn luyện và đồng hành.

Peter Khoan ofm

Dịch trong Amadeo Cencini,

The Sentiments of the Son, trg 199-207.

VAI TRÒ TRUNG GIAN CỦA NGƯỜI HUẤN LUYỆN

Lm. Phêrô Nguyễn Văn Khoan. OFM

Ba trung gian huấn luyện trong đời thánh hiến là : người huấn luyện, cộng đoàn huấn luyện và môi trường huấn luyện. Bài này đề cập cập đến trung gian thứ nhất: người huấn luyện.

1. Thiên Chúa Ba Ngôi: Nhà huấn luyện duy nhất

Nhắc đến từ trung gian để nói rằng chủ thể đầu tiên hay tác giả của việc huấn luyện không phải là ba nhân tố được nói ở trên, nhưng là Thiên Chúa Ba Ngôi: Chúa Cha, Đấng “khuôn đúc” nơi người trẻ “hình ảnh” (tâm tình) của  Chúa Con qua tác động của Chúa Thánh Thần.

Sự can thiệp thần linh thế này thường qua trung gian con người, theo một cách thức quen thuộc trong hành động cứu độ: Thiên Chúa thích đến với người này qua trung gian của người kia, dưới nhiều cách thức và phương tiện luôn yếu đuối và giới hạn, thấp kém so với mục tiêu được xác định, và “vô dụng” như chính Chúa Yêsu nói. Đó chính là cái lô-gích của việc nhập thể, nơi một con người nghèo hay chết được mời gọi diễn tả  mầu nhiệm thần linh. Đó là định luật thiêng liêng về sự trung gian của con người.

Mặt khác, Thiên Chúa không để cho bất cứ ai thiếu điều cần thiết để được ơn cứu độ và trong trường hợp chúng ta, để thực hiện dự phóng ơn gọi. Do vậy, ngay từ đầu hành trình huấn luyện, điều cần là làm sáng tỏ quan niệm này. Đó là ý nghĩa thần học của việc trung gian, để giúp người trẻ hiểu rõ, một mặt, tầm quan trọng và không thể thay thế của việc trung gian, và mặt khác, để giảm thiểu một số chờ đợi không thực tế và mang tính hoàn hảo về vai trò trung gian này.

Thực vậy, một đàng chúng ta có những người trẻ thường “tự làm trung gian cho mình” , ngay cả ở lãnh vực thiêng liêng. Họ cảm thấy không cần bất cứ một trung gian nào để biết ý Chúa. Họ từ chối điều này khi họ cho đó là điều quá đòi hỏi hoặc họ lại quá đòi hỏi theo cảm nhận thiêng liêng của riêng họ, rằng họ không thể được hạnh phúc với những trung gian bình thường hay “tại chỗ”. Cần phải xác định rõ điều này và cũng không đợi cho tới nhà tập hay sau đó mới bàn tới. Người trẻ phải được cho biết và hiểu rất sớm ý nghĩa của huấn luyện là gì và giúp họ thoát khỏi những điều hàm hồ nói trên.

Việc trung gian trong huấn luyện tự bản chất là không hoàn hảo. Thiên Chúa thường can thiệp với những khí cụ bình thường. Chấp nhận cái lô-gích này có nghĩa là để cho mình được Thiên Chúa huấn luyện trong mọi giây phút cuộc đời.

Cái lô-gích này cũng quan trọng đối với người huấn luyện. Họ đừng bao giờ quên mình chỉ là một trung gian. Họ đừng tự chất thêm gánh nặng cho mình với những trách nhiệm quá mức và nên sống thanh thản với thực tế là họ chỉ là một đầy tớ đang chu toàn phận vụ. Người huấn luyện không phải là nhà vô địch có thể vác trên vai toàn bộ thế giới. Như Gioan Tiền hô, ông loan báo một Đấng khác, ông đã không lôi cuốn người khác về với mình. Ông sửa soạn tâm hồn để người nghe nhận biết Đấng phải đến như thế nào nhưng không thay chỗ của Đấng ấy.

2. Người Huấn Luyện là “Nhà Trồng Trọt Trực Tiếp”

Đây là một định luật thiêng liêng rõ ràng, theo nghĩa là nó phù hợp với cách thức của Thiên Chúa, nhưng điều này cũng là một yêu cầu được các khoa học về con người nhấn mạnh ngày nay, và hơn thế là cảm nhận của những người trẻ trong thời gian huấn luyện được nói lên  trong Hội Nghị Quốc Tế 1997:

“Chúng tôi không từ chối sự phong phú mà môn thần học đem cho chúng tôi. Mỗi ngày từ nơi giảng đường, thật nhiều nội dung được cống hiến cho chúng tôi. Điều mà chúng tôi thiếu là những trung gian. Chúng tôi thiếu những con người có thể giúp chúng tôi chuyển những giáo thuyết vào trong cuộc sống thường ngày.”

Chúng ta đã được nghe nhiều người huấn luyện nhấn mạnh là ngày nay người trẻ của chúng ta được học các nội dung tốt nhất tại trường lớp (thần học, kinh thánh, nhân học, triết học…) nhưng đã có bao nhiêu điều từ các giáo trình ấy trở thành trung gian mang tính huấn luyện? Làm thế nào để các giáo trình ấy không đơn thuần là những nội dung học để làm bài thi?

Tuy nhiên, vấn đề không phải chỉ là giáo trình ở trường lớp mà còn liên quan đến việc huấn luyện cũng như người huấn luyện. Người huấn luyện được kêu gọi chăm lo công việc đặc biệt này trong mối tương quan trực tiếp cá nhân với người trẻ trong giai đoạn huấn luyện. Họ thực sự là những nhà “trồng tỉa trực tiếp” trong vườn nho của Chúa.

Ba khía cạnh cần được nhấn mạnh trong công tác trung gian: giáo dục, huấn luyện và đồng hành.

a.       Giáo dục

Việc trung gian đầu tiên là giáo dục theo nghĩa của e-ducere là kéo ra, đào lên hoặc đem ra sự thật nơi con người, những gì làm nên con người hiện tại, ở bình diện ý thức và vô thức, với lịch sử đời mình và những vết thương, các khả năng và những yếu kém, vì con người có khả năng biết chính mình và làm cho các năng lực của mình đạt tới độ viên mãn nhất. Do đó, đây là một sự can thiệp trực tiếp vào cái tôi hiện tại (actual self) của một con người.

Đây là cách giáo dục đặc trưng của Chúa Cha – Đấng Tạo Dựng, đã làm nên muôn vật từ hỗn mang và hư không, để thiết lập trật tự và đem lại sự sống. Chúa Cha còn là mẫu mực của tiến trình sư phạm này khi Người giáo dục dân Người, đem họ ra khỏi vòng nô lệ Ai Cập, nối kết với họ không chỉ bằng những sợi dây của lòng nhân lành và dịu hiền, nhưng còn trách cứ và sửa dạy họ như người cha đối với con cái, để cuối cùng đem họ vào đất hứa (Đnl 1,31; 6,21; 9,26…).

Giáo dục luôn có nghĩa là thông dự vào hành động sáng tạo và xây dựng của Thiên Chúa. Công việc này đòi hỏi thời gian. Nó phát sinh từ một tình yêu mạnh mẽ và dịu hiền cũng như đòi hỏi tính kiên nhẫn vô hạn và lòng nhân ái. Nhà giáo dục giống như người nông dân, ông chờ đợi và tôn trọng những tác động của thiên nhiên, nhưng cũng cần năng lực, thứ năng lực mà người ta thường sử dụng lúc mệt mỏi khi làm việc trên ruộng đồng, nó mạnh hơn thứ năng lực của sự từ chối về phía những người thích  trì trệ, muốn lệ thuộc hơn là can đảm khám phá và khẳng định căn tính của mình.

Công tác trung gian như thế đòi hỏi một số việc, hoàn toàn không đơn giản và tự động mà trên hết, là việc chuẩn bị về phiá người huấn luyện.

• Trước tiên, người huấn luyện phải biết chính mình, và cách riêng, những mặt yếu nhất và kém tự do nhất nơi nhân cách của mình, để tránh phóng chiếu những điều này lên người thụ huấn và gây tác hại cho họ.
• Người huấn luyện cần biết làm thế nào để biện phân nơi người khác sự hiện diện của những xung đột và những điều chưa trưởng thành. Do đó sẽ thiếu sót nếu chỉ quan sát tính cách bên ngoài, và cũng không đủ nếu chỉ ngồi đợi người khác nói cho biết vấn đề của họ (hầu hết người trẻ của chúng ta không rõ các xung đột sâu xa của họ), cũng không bằng lòng với những gì người trẻ phải nói về họ (điều chân thành nhất chưa hẳn là sự thật). Một người huấn luyện thực thụ là người biết nhận thức, bên kia cách xử sự và thói quen của một người, thái độ của họ, hơn nữa là những khuynh hướng hành động hay là cách sống (ví dụ: cách phản ứng của một người khi họ bị xúc phạm), sau đó xem xét tới các tình cảm, để nhận diện điều họ nghĩ trong nhiều tình huống khác nhau (ví dụ: tha thứ thôi thì chưa đủ, họ phải thấy điều họ cảm nghĩ bên trong về người khác); sau cùng tìm biết những động lực, để hiểu cái gốc rễ đưa tới cảm nghĩ và hành động như thế của họ, của một số quyết định, gồm cả việc chọn lựa ơn gọi (do tình yêu Chúa hay là những đối tượng khác? Sự phó thác mình vào tay Thiên Chúa hay là lý do ấp ủ riêng hoặc là những thứ sợ hãi khác?…) Các việc này nhằm khám phá điều có thể được gọi là sự bất ổn (hay là điều chưa trưởng thành). Khi những điều chưa trưởng thành vẫn ở bình diện vô thức thì nó sẽ được đặt vào vị trí trung tâm của lòng trí, và từ đó hủy diệt nhiều năng lực của con người. Nhà giáo dục cần biết làm thế nào nhận ra những điều đó càng sớm càng tốt, can thiệp ngay, đừng để mất thời gian và năng lực. Phải biết ngăn ngừa vấn đề để nó không trở thành mạn tính và vô phương cứu chữa.

• Những điều trên sẽ không mấy hữu ích nếu người huấn luyện không có khả năng giúp ứng sinh khám phá điều chưa trưởng thành của chính họ, cái gốc rễ và những hậu quả của nó. Công việc chính xác của người trung gian là hướng dẫn người trẻ tự tìm biết được điều chưa trưởng thành nơi mình, bằng một phương pháp[i] nhờ đó mà họ học cách tìm biết mình và giải mã được tình trạng của tâm trí mình, không tự lừa dối nhưng biết được từ đâu vấn đề nảy sinh. Tự do của con người bắt đầu từ đây.
  • Cuối cùng, nhà giáo dục phải biết cách  giúp người khác giải quyết các khó khăn của họ. Giải quyết không phải là xóa bỏ một lần cho tất cả mọi điều chưa trưởng thành (điều này không bao giờ có thể), cũng không có tham vọng thấy hết được mọi dấu hiệu bất ổn hay sự lôi cuốn, nhưng là có một thái độ khác, trước những điều chưa trưởng thành của mình (hoặc là sự kiện làm cho không trưởng thành), với nhiều nhận thức và trách nhiệm hơn, ít lệ thuộc hơn và ít lặp lại điều bất ổn. Nhà giáo dục không áp đặt trên người trẻ những mục tiêu không thể thực hiện được ở bình diện tâm lý cũng như không lừa gạt họ bằng những lời hứa hàm hồ ở bình diện thiêng liêng; nhưng động viên người trẻ nhìn nhận yếu đuối của mình trước mặt Chúa, một cách giúp gặp gỡ và trải nghiệm lòng nhân từ của Chúa, vượt qua và loại bỏ những lý do cho rằng mình có công trạng trước mặt Chúa. Bằng cách nhận diện và chấp nhận sự yếu ớt của mình, họ cũng sẽ hiểu và chấp nhận cái yêu đuối của kẻ khác.

Do đó, ở giai đoạn này, giáo dục có nghĩa là khai mở, giúp người thụ huấn nhận biết mình và chấp nhận kẻ khác; điều này có nghĩa là đi từ sự chân thành đến sự thật, từ việc đọc lại cách chủ quan những cảm giác tới sự khám phá khách quan những thực tại thầm kín của mình và từ một sự nhìn nhận đơn giản cảm nghĩ của mình tới một bước can đảm đạt đến và nhận diện các động lực. Đây là lối giáo dục theo cách cầu nguyện “trong tinh thần và chân lý” (Ga 4,24): trong khi cầu nguyện, như là một nơi chốn lý tưởng, nơi mà sự thật của chính mình vang lên trước sự thật của Thiên Chúa, nơi mà người tin có thể nghe và nói “toàn sự thật” với Chúa (như người phụ nữ bị bệnh xuất huyết khi đụng tới áo của Chúa thì biết mình bị phát hiện), và thấy mình được đón nhận, tới lượt mình có thể mở lòng đón nhận người khác, và toàn bộ sự thật của mình.

b.      Huấn luyện

Giáo dục không thôi thì chưa đủ. Con người cần được huấn luyện, bằng cách giới thiệu cho người trẻ một mô hình cụ thể, như là một cách hiện diện mới (hoặc như một cái “khuôn”), làm nên căn tính mới của người được thánh hiến. Đó là cái tôi lý tưởng (ideal self) của họ, điều mà họ được mời gọi trở thành.

Theo một số người, khoa sư phạm trong các dòng tu trong những năm gần đây tập trung nhiều vào việc giáo dục[ii] hơn là huấn luyện. Người ta đơn thuần lưu ý mỗi người nhiệm vụ tìm biết mình để là mình, tự thực hiện chính mình, khẳng định chính mình, để cho mình hơn kẻ khác mà không có gì hướng tới khát vọng cõi vô biên.

Trái lại một mô hình đích thực có thể truyền đạt cho người trẻ một hướng đi mới và cụ thể, bằng cách đòi hỏi họ phát huy tới mức cao nhất các năng lực của họ. Một mô hình như thế cũng sẽ lôi cuốn họ vì đó chính là nguồn sự thật của họ, trong khi đưa ra cho họ một hành trình hoán cải để đạt tới tự do (mặc dầu phải trả giá).

Như vậy, nếu giáo dục là tìm kiếm sự thật về mặt nhân bản, thì huấn luyện đòi hỏi một sự cống hiến chính mình tới mức cao nhất, và vì thế, mục tiêu của huấn luyện là cho biết điều mà một người thực sự có khả năng đạt tới. Trong bất cứ trường hợp nào, một hành động huấn luyện đích thực đều có tác dụng bùng nổ: đó là một điều mới lạ thường gây ngạc nhiên và đôi khi làm cho sợ hãi, nó tạo nên những ước mong và lo lắng, mang theo căng thẳng và ngay cả khích động, nó đòi hỏi con người thay đổi thói quen và lối sống cũ, và đẩy họ tới những chân trời chưa từng nghĩ tới trước đây; nó mở cửa vào một đời sống mới nhưng lại khơi lên nơi con người sự phản kháng và tự vệ. Nếu giáo dục là chuẩn bị đất thì huấn luyện là đặt vào đó sức sống của hạt giống, như là sức mạnh không thể kềm chế và mang tính sứ điệp của đời sống mới; hạt giống rơi vào đất, chết đi và sinh hoa trái.

Nếu giáo dục là công việc của Chúa Cha thì huấn luyện xem ra là hoạt động của chính Chúa Con. Thực vậy, mô hình tiêu biểu của đời thánh hiến là “tâm tình của Chúa Con”. Ai xứng đáng hơn Chúa Kitô có thể điều khiển việc huấn luyện trí lòng những người trẻ được thánh hiến?

Thật quan trọng việc người trẻ tạo lập mối tương quan với Chúa Kitô, vị Giám sư đích thực của đời sống họ. Người là Đường, là sự Thật và là sự Sống, là Đấng có thể chuyển đổi và “trồng” trong trái tim họ tâm tình của Người và làm cho họ rung cảm với tình yêu của Người cũng như đem lại cho họ nỗi đam mê đối với sức lan tỏa của vương quốc… Nếu Đức Kitô và tâm tình của Người là đối tượng cuối cùng của việc huấn luyện thì chỉ Người, ông thợ gốm được ngôn sứ Yêrêmia nói tới, có thể làm việc với đất sét với một lòng kiên gan bền chí vô hạn: chà gọt, đánh bóng, hoàn chỉnh và tô điểm…cho đến khi trở thành sản phẩm theo yêu cầu của  mình (Gr 18,4) “Lạy Đức Chúa, Ngài là Cha chúng con, chúng con là đất sét, còn thợ gốm là Ngài, chính tay Ngài đã làm ra tất cả chúng con.” (Is 64,7)

Nếu Chúa Kitô là nhà huấn luyện bậc nhất, chúng ta hãy xem vài khía cạnh mà người huấn luyện trung gian có thể can thiệp. Tự bản chất, việc trung gian làm nổi bật đối tượng (Chúa Kitô) và chủ thể (người trẻ).

• Người huấn luyện giúp người trẻ đào sâu Chân-Thiện-Mỹ của Đức Kitô và tâm tình của Người như là giá trị tối cao của đời sống họ. Hai điều kiện không thể thiếu trong công việc này: Trước tiên, người huấn luyện phải thực sự say đắm vẻ đẹp của Chúa Kitô. Có thể nói rằng điều họ đề nghị cho kẻ khác, thì họ đã trải nghiệm như là nguồn của sự tròn đầy và toại nguyện. Nếu họ tìm sự mãn nguyện nơi các tạo vật, ngay cả trong ước muốn, họ không nên là người huấn luyện. Thứ đến, người huấn luyện có khả năng chia sẻ với người khác niềm hạnh phúc thuộc về Thiên Chúa. Dù người huấn luyện có đạo đức cá nhân, sống khổ chế, nếu họ không trải nghiệm các ân phúc và sự thanh thản nơi sự chọn lựa cuộc sống của họ, nếu họ không cảm nghiệm được niềm hân hoan thì họ không nên giữ vai trò huấn luyện. Nếu huấn luyện là một nghệ thuật thì người huấn luyện là một nghệ nhân, được “nghệ nhân Ngôi Lời”[iii] thu hút để loan truyền và làm cho vẻ đẹp lan tỏa.
• Người huấn luyện làm cho người trẻ tăng trưởng bằng sự “lây nhiễm”. Người huấn luyện giúp người trẻ nhận biết căn tính của mình trong Đức Kitô. Chân-Thiện-Mỹ của Đức Kitô trở thành chân-thiện-mỹ nơi chủ thể noi theo Người. Tâm tình của Đức Kitô ngày càng trở nên tâm tình của người trẻ. Đây là điểm quyết định của toàn bộ tiến trình huấn luyện, đòi hỏi người huấn luyện khả năng của một người thợ lành nghề để can thiệp với sự tế nhị và khôn ngoan vào toàn bộ sức mạnh tâm lý: vào trái tim để yêu say đắm Thiên Chúa, vào tâm trí để chiêm ngắm Thiên Chúa, vào ý chí để họ ao ước điều Thiên Chúa ao ước. Như vậy, việc huấn luyện hình thành sự tự do: sự tự do để cho chính mình được Con Thiên Chúa soi tỏ và tâm tình của Người lôi cuốn. Đạt tới ranh giới của sự huyền nhiệm, con người để cho chính mình được Thánh Thần Thiên Chúa đúc khuôn trong sự tự do từ bỏ. Người huấn luyện tác động trên các cuộc gặp gỡ này nhưng họ là người trung gian và náo hoạt trong mức độ chính họ gần gủi mật thiết với huyền nhiệm và khổ chế[iv]. Họ biết cách làm thế nào để đem vào người khác những tâm tình mà chính họ đã đón nhận và sống nơi mình.

c. Đồng hành

Nhà giáo dục – đồng hành mà chúng ta nói tới là người lớn tuổi hơn, già dặn kinh nghiệm sống và đời tu, cùng sống bên cạnh những người trẻ để chia sẻ với họ một phần của hành trình và cuộc sống, giúp họ nhận biết rõ hơn chính mình và ân huệ mà đã ban cho họ nhờ đó họ có thể đáp trả cách tự do và với trách nhiệm. Chiều kích của cái tôi được nói tới ở đây là cái tôi trong tương quan (the self in relation).

Đồng hành là hình thức mà Chúa Yêsu đã thực hiện trên đường Emmau. Đó là hình tượng của việc đồng hành trong đức tin. Nhưng, trên hết đồng hành là phương pháp của Chúa Thánh Thần, “vị khách ngọt ngào của tâm hồn”, bạn đồng hành của chúng ta trong Thiên Chúa, Đấng uốn nắn mỗi chúng ta theo hình ảnh của Đức Kitô.

“Chúa Thánh Thần hiện diện nơi mọi người nam và nữ, để hướng dẫn họ biện phân căn tính riêng của họ là những người tín hữu, để khuôn đúc họ phù hợp hoàn toàn với kiểu mẫu của tình yêu Thiên Chúa. Là Thánh Thần thánh hóa, Người tái tạo “dấu ấn thần linh” nơi mỗi con người vì Người là Đấng sáng tạo kiên nhẫn của tâm hồn chúng ta và là Đấng “an ủi tuyệt vời.”

Do đó, điều cơ bản là người trẻ cảm nhận được Chúa Thánh Thần là người bạn trung tín, Người sẽ dẫn họ tới sự thật toàn vẹn và sự khôn ngoan của trái tim, Người cử xử như là một người dẫn đường thân thiện để làm cho người trẻ trở thành chứng nhân của Chúa Yêsu.

Sự nhận biết và nếm cảm Chúa Thánh Thần trong đời sống sẽ làm cho người trẻ hoàn toàn sẵn sàng để cho mình được đồng hành bởi một người anh/chị lớn tuổi hơn mà không đòi hỏi họ phải hoàn hảo. Tin vào Chúa Thánh Thần thì cũng tin vào những trung gian của Người. Ai đã học cách phó mình trong tay Chúa Thánh Thần thì không sợ hãi chia sẻ đời mình, phó thác mình vào tay những người chia sẻ công việc của Chúa Thánh Thần. Do đó, tin tưởng, từ bỏ, quên mình trở thành những ưu điểm tiêu biểu và hoa trái của sự can thiệp mang tính sư phạm này.

Ở bình diện ơn gọi, nếu giáo dục đòi hỏi đào lên sự thật chủ quan, huấn luyện một cách nào đó, tạo nên một sự kích thích nơi chủ thể, thì đồng hành là tập trung toàn bộ con người, tâm, trí và ý chí, để đáp lại tiếng gọi của Thánh Thần. Trở lại với cách làm của nhà nông, sau khi sửa soạn đất (giáo dục) và gieo giống tốt (huấn luyện), đồng hành là tất cả sự chăm sóc mà người nông dân dành cho cây trồng non nớt đang trong tiến trình lớn lên; ông luôn ở gần, xem nó đâm chồi nảy lộc. Sự hiện diện của ông bảo vệ và tăng cường sự phát triển của cây.

Ba đặc tính cơ bản của việc đồng hành:

• Một sự chia sẻ đời sống thực sự

Để quan sát tính cách và từ đó biết được thái độ, tình cảm cũng như động lực, điều không thể thiếu là người huấn luyện phải ở gần với người được đồng hành cách kiên trì và chăm chú. Đời sống chung hằng ngày là nguồn thông tin tốt nhất để biết một người. Để có thể ghi nhận một số tín hiệu của tính cách như là cách phản ứng, sự thông cảm, ác cảm, cảm xúc, sự chán nản, những thói quen, tính hài hước, thái độ không khoan dung, tính hay quên, sự bẳn gắt, nét kỳ quặc…cho phép ta có được bức tranh khá đầy đủ và do đó có thể dễ dàng nhân diện cách chung trạng thái và những điều bất ổn chính yếu.

• Điều kiện thứ hai là khả năng – việc chuẩn bị về phía người giáo dục – huấn luyện, nếu họ muốn thực sự đồng hành anh/chị/ em trên con đường của Chúa Thánh Thần thì họ phải kết hợp các kinh nghiệm thiêng liêng với sự am hiểu về những định luật phát triển tâm lý. Các điều này sẽ cho phép người huấn luyện không chỉ giúp người trẻ trong các khó khăn của họ, nhưng còn nắm được sự thật về họ, ở bình diện ý thức hay vô thức, để đề nghị giải pháp cho các vấn đề của họ và giúp họ biết để cho mình, vượt qua thái độ đối kháng và sợ hãi để được Chúa Thánh Thần tác động. Một khả năng như thế chỉ có thể là hoa trái của một tiến trình huấn luyện đều đặn và có hệ thống dành cho người huấn luyện. Đây không phải là khả năng của nhà tâm lý học, nhưng là của con người thiêng liêng, được hiểu theo nghĩa thông thường, đem ứng dụng khoa học về con người để sửa soạn con người đón nhận Chúa Thánh Thần.
• Cuối cùng chúng ta xem xét ý nghĩa truyền thống của từ đồng hành, do từ La tinh thời trung cổ “cum-pane”, có nghĩa là “người có chung lương thực” (the one who has his bread in common). Đồng hành một người muốn dâng hiến đời sống cho TC không đơn giản là hướng dẫn thiêng liêng hay soạn bài dạy họ, hoặc thiết lập những mối tương quan một chiều với họ, nhưng là cùng với họ thực hiện – cử hành những kinh nghiệm, luôn luôn mới và trọn vẹn vì đây là kinh nghiệm về Thiên Chúa, đã khởi sự giữa hai người và đang tiếp tục hướng tới Người. Đồng hành có nghĩa sâu xa là chia sẻ, và chia sẻ một điều có tính sống còn giống như “lương thực cho cuộc hành trình” – đó chính là đức tin, ký ức về TC, kinh nghiệm của phấn đấu, của sự tìm kiếm và về tình yêu TC. Người huấn luyện không nhất thiết phải bày tỏ chính mình cách thân mật như thể mối tương quan trong việc đồng hành chỉ là một hình thức bạn bè, nhưng người huấn luyện phải nhìn nhận mối liên hệ cá nhân không thể tránh trong cuộc hành trình này, để chấp nhận gần gủi với người đang đồng hành với mình, để chia sẻ với họ những gì mà người huấn luyện đã trải nghiệm như là điều quan trọng để gặp Thiên Chúa và để cho chính mình được Thiên Chúa yêu mến. Một người huấn luyện không bao giờ có nhiều sức thuyết phục cho bằng khi họ tuyên xưng lòng tin của mình. Họ không chỉ củng cố lòng tin của kẻ khác, nhưng cùng đi vào một hành trình để có được những trải nghiệm mới và để cho chính mình được huấn luyện. Anh em (chị em) già trẻ cả hai cùng được Thánh thần của TC, nhà huấn luyện duy nhất đồng hành. Việc đồng hành không phải là tình bạn đơn thuần nhưng là tình bạn trong CTT.

Có thể nói rằng trong khi đồng hành với người trẻ trên con đường của CTT, người huấn luyện tiếp tục thực hành việc thường huấn của mình.

Dưới đây là tổng hợp ba phương pháp sư phạm với những đặc tính cơ bản